HPV Aşısı Kimlere Yapılır, Kaç Doz Gerekir?

HPV (insan papilloma virüsü) çok yaygın bir virüstür; cinsel yaşamı olan kişilerin büyük bölümü yaşamının bir döneminde karşılaşır. Enfeksiyonların çoğu kendiliğinden temizlenir. Sorun, yüksek riskli tiplerin yıllar içinde kalıcı hale gelmesi ve rahim ağzında hücre değişikliklerine yol açmasıdır.

Aşı neye karşı koruyor?

Aşı, rahim ağzı kanseri vakalarının büyük bölümünden sorumlu olan yüksek riskli tiplere ve genital siğillere yol açan tiplere karşı bağışıklık oluşturur. Ülkemizde yaygın olarak dokuz tipi kapsayan biçimi bulunur. Rahim ağzı kanserinin yanında vajina, vulva, anüs ve baş-boyun bölgesindeki bazı kanserlerin önlenmesinde de yararı gösterilmiştir.

En uygun zaman ne?

Aşı bir tedavi değil, korunma yöntemidir; en yüksek yararı virüsle karşılaşmadan önce sağlar. Bu nedenle programlar ergenlik öncesi yaş grubunu hedefler. Cinsel yaşamı başlamış olanlarda da yarar sürer, çünkü kişi aşının kapsadığı tiplerin hepsiyle karşılaşmış olmayabilir; ancak beklenen koruma daha sınırlıdır.

Aşı neyi sağlar, neyi sağlamaz?

Bu ayrımın net olması, hem gereksiz beklentiyi hem de gereksiz kaygıyı önler.

Sağladıkları: Kapsadığı virüs tiplerine karşı bağışıklık oluşturur; bu tiplerle karşılaşıldığında kalıcı yerleşme olasılığını belirgin biçimde azaltır. Rahim ağzındaki öncü hücre değişikliklerinin görülme sıklığını düşürür. Genital siğillere yol açan tiplere karşı da koruma sağlar. Bulaş zincirinin kırılmasına katkı verir.

Sağlamadıkları: Hâlihazırda bulunan bir enfeksiyonu tedavi etmez; aşı bir tedavi değil, korunma yöntemidir. Var olan hücre değişikliklerini geriletmez. Virüs tiplerinin tamamını kapsamaz, bu nedenle taramanın yerini tutmaz. Diğer cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlardan korumaz.

Bu listedeki en çok gözden kaçan madde üçüncüsüdür: aşı olmuş bir kişi de ulusal tarama programına katılmalıdır. Tarama ölçütleri smear ve HPV sayfasında anlatılmıştır.

HPV pozitif çıkmışsa aşı işe yarar mı?

Bu, görüşmelerde en sık sorulan ve en çok yanlış yanıt verilen sorudur.

Aşı, hâlihazırda bulunan virüsü temizlemez; bu anlamda bir tedavi değildir. Buna karşılık test pozitif çıkmış olması aşının tümüyle gereksiz olduğu anlamına da gelmez. Nedeni şudur: test, yüksek riskli tipler arasından hangisinin bulunduğunu her zaman ayrı ayrı göstermez ve bir kişide genellikle tiplerin tamamı bulunmaz. Aşı, henüz karşılaşılmamış tiplere karşı koruma sağlamayı sürdürür.

Ayrıca virüs vücuttan temizlendikten sonra aynı tiple yeniden karşılaşma olasılığı vardır; aşı bu yeniden yerleşmeye karşı da koruma sağlar. Rahim ağzındaki hücre değişikliği nedeniyle işlem geçirmiş kişilerde, aşılamanın işlem sonrası tekrarlama olasılığını azalttığını bildiren çalışmalar bulunmaktadır.

Bu nedenle karar kişiye özgü verilir: beklenen yarar yaşa, test sonucuna ve öyküye göre değişir. Kesin olan şudur: aşı yaptırmak, taramanın sürdürülmesi gerekliliğini ortadan kaldırmaz.

Kaç doz gerekir?

• 9–14 yaş: iki doz (aralarında altı ay).
• 15 yaş ve üzeri: üç doz (0, 2 ve 6. aylar).
• Bağışıklığı baskılanmış kişilerde yaş fark etmeksizin üç doz uygulanır.

Doz aralığı uzadıysa şema baştan başlatılmaz; kaldığı yerden tamamlanır.

Erkeklere yapılır mı?

Evet. Erkeklerde genital siğiller ve bazı kanserlerden korunma sağlar; ayrıca bulaş zincirinin kırılmasına katkı verir. Pek çok ülkede aşı programı her iki cinsi de kapsar.

Türkiye'deki durum

Bu yazının güncelleme tarihi itibarıyla HPV aşısı Türkiye'de ulusal aşı takviminde yer almamaktadır; aşı eczaneden temin edilerek uygulanmakta ve bedeli kişi tarafından karşılanmaktadır. Sağlık Bakanlığı aşının ücretsiz sunulmasına yönelik açıklamalar yapmıştır; uygulama değişebileceği için karar vermeden önce güncel durumu Bakanlık kaynaklarından teyit etmenizi öneririm.

HPV nasıl bulaşır?

Bulaş, cinsel temas sırasında deri ve mukoza teması ile olur; tam birleşme olmadan da geçebilir. Kondom riski azaltır ancak tamamen ortadan kaldırmaz, çünkü kondomun örtmediği bölgeler de temas edebilir. Virüs tuvalet, havuz, havlu gibi yollarla bulaşmaz. Bulaşma çoğu zaman belirtisiz olduğu için kişi ne zaman karşılaştığını bilemez; bu nedenle HPV testinin pozitif çıkması, eşlerden birinin yakın dönemde başka bir ilişkisi olduğu anlamına gelmez. Bu yanlış anlama, gereksiz suçlamaların ve ilişki gerilimlerinin sık nedenidir. Enfeksiyonların büyük bölümü bağışıklık sistemi tarafından iki yıl içinde temizlenir; önemli olan, kalıcı hale gelen yüksek riskli tiplerin tarama programıyla yakalanmasıdır.

Dozlar arasında gecikme olursa ne yapılır?

Uygulamada en sık karşılaşılan sorunlardan biri, dozların önerilen aralıkta yapılamamasıdır. Bunun yanıtı rahatlatıcıdır.

Doz aralığı uzadığında şema baştan başlatılmaz; kalan dozlar tamamlanır. Yani üç dozluk bir şemada ikinci doz geciktiyse, ikinci ve üçüncü doz yapılır; birinci doz tekrarlanmaz. Bu, aşı uygulamalarındaki genel ilkedir.

Buna karşılık aralıkların önerilenden kısa olması uygun değildir; çok erken yapılan bir doz sayılmayabilir ve tekrarlanması gerekebilir. Bu nedenle gecikme sorun değildir, acele etmek sorundur.

Şemanın yaşa göre değiştiğini hatırlamak da gerekir: dokuz-on dört yaş aralığında başlanan aşılamada iki doz yeterli kabul edilirken, on beş yaş ve sonrasında başlanıyorsa ya da bağışıklığı baskılayan bir durum varsa üç doz uygulanır. Şema, başlangıç yaşına göre belirlenir; arada yaş büyüse bile iki dozluk şemaya başlanmışsa o şema tamamlanır.

Erkeklerde aşının kapsamı

Aşının yalnız kız çocuklarına yapılan bir uygulama olduğu düşüncesi yaygındır ve güncel değildir.

Erkeklerde HPV; genital siğillere, anüs, penis, ağız ve boğaz bölgesindeki bazı kanserlere yol açabilir. Aşı bu tablolara karşı koruma sağlar. Üstelik erkeklerde kullanılabilecek onaylı bir tarama programı bulunmadığı için, korunmanın ağırlığı aşıya kayar.

İkinci bir gerekçe toplumsaldır: bulaş zincirinin iki taraftan da kırılması, aşılanmamış kişilerde bile görülme sıklığını azaltır. Pek çok ülkenin aşı programını her iki cinsi kapsayacak biçimde genişletmesinin nedeni budur.

Uygulama yaşı ve şeması erkeklerde de aynıdır: koruyuculuk virüsle karşılaşmadan önce en yüksektir, bu nedenle öncelikli hedef ergenlik dönemidir.

Aşı olduysam tarama gerekmez mi?

Gerekir. Aşı, rahim ağzı kanserine yol açan tiplerin tamamını kapsamaz. Bu nedenle aşılı kişilerde de tarama programı aynı biçimde sürdürülür. Ülkemizde tarama, otuz yaşından itibaren HPV testiyle yapılır ve sonuç negatifse beş yılda bir tekrarlanır. Tarama basamakları smear ve HPV sayfasında anlatılıyor.

Aşı türleri arasında fark var mı?

Dünyada iki, dört ve dokuz tipi kapsayan biçimleri geliştirilmiştir. Kapsam genişledikçe korunulan tip sayısı artar; ülkemizde yaygın olarak dokuz tipi kapsayan biçim bulunur. Şemaya bir türle başlanmışsa, mümkün olduğunca aynı türle tamamlanması tercih edilir. Daha dar kapsamlı bir aşıyla şemasını tamamlamış kişilerde geniş kapsamlı aşının yeniden yapılması rutin olarak önerilmez; bu karar kişiye göre değerlendirilir.

Güvenlik ve yan etkiler

En sık görülen yan etkiler uygulama yerinde ağrı, kızarıklık, hafif ateş ve baş ağrısıdır. Ergenlerde iğne sonrası baygınlık görülebildiği için uygulamadan sonra kısa süre oturarak beklenmesi önerilir. Dünya genelinde çok sayıda doz uygulanmış ve güvenlik izlemleri sürdürülmektedir; aşının kısırlık yaptığına dair bir bulgu gösterilmemiştir.

Sık sorulan özel durumlar

Gebelikte aşı uygulanmaz; gebelik sırasında yapıldığı fark edilirse gebeliğin sonlandırılması gerekmez, kalan dozlar doğum sonrasına bırakılır. Emzirenlerde uygulanabilir. HPV testi pozitif çıkan kişilerde aşı enfeksiyonu tedavi etmez, ancak karşılaşılmamış tiplere karşı koruma sağlayabileceği için değerlendirilir. Rahim ağzında hücre değişikliği nedeniyle işlem geçirmiş kişilerde aşının tekrar hastalık gelişme olasılığını azaltabileceğine dair veriler vardır. Adet düzensizliği ya da başka bir yakınma nedeniyle geldiğinizde bu başlığı da sorabilirsiniz; adet düzensizliği değerlendirmesi ile aynı görüşmede konuşulabilir.

Aşı olmadan önce test gerekir mi?

Hayır. Aşı öncesinde HPV testi ya da başka bir tarama yapılması önerilmez; bu, uygulamayı geciktirmekten başka bir işe yaramaz.

Nedeni şudur: test sonucu ne olursa olsun karar büyük ölçüde değişmez. Negatif sonuç korumanın tam olacağını göstermez, pozitif sonuç da aşının gereksiz olduğunu göstermez; bir kişide tiplerin tamamı genellikle bulunmaz.

Gebelik planı varsa aşının gebelikten önce tamamlanması tercih edilir; izlem çerçevesi gebelik takibi sayfasındadır. Aynı mantık gebelik testi için de geçerli değildir: gebelikte aşı uygulanmadığı için gebelik olasılığı sorgulanır, ancak rutin test istenmez. Beyan yeterlidir.

Tarama ise ayrı bir başlıktır ve kendi takvimine göre yürür; ulusal programdaki aralıklar aşı durumundan etkilenmez. Ayrıntı smear ve HPV sayfasındadır. Genital siğil görülmesi durumunda değerlendirme enfeksiyonlar ve akıntı başlığı altında yapılır.

Aşı sonrası tarama takvimi

Bu başlık yeterince vurgulanmadığı için tekrar edilmeyi hak eder: aşı olmuş bir kişi de ulusal tarama programına katılmalıdır.

Nedeni, aşının kapsadığı tip sayısının sınırlı olmasıdır. Kapsam genişledikçe korunulan tip sayısı artar, ancak rahim ağzı kanserine yol açabilen tiplerin tamamı hiçbir aşı tarafından kapsanmaz. Ayrıca aşı, uygulamadan önce alınmış bir virüse karşı koruma sağlamaz.

Ülkemizde tarama otuz yaşından itibaren, beş yılda bir HPV temelli olarak yürütülür. Daha önce anormal sonuç alınmışsa, bağışıklığı baskılayan bir durum varsa ya da rahim ağzına yönelik bir işlem geçirilmişse izlem bu aralıktan farklı planlanır.

Şikâyeti olan bir kişide yapılan inceleme ise tarama değildir: ilişki sonrası kanama, ara kanama ya da uzun süren kötü kokulu akıntı varsa tarama zamanı gelmemiş olsa bile muayene gerekir; kanama düzeniyle ilgili ölçütler âdet düzensizliği sayfasındadır.

Özel durumlar bir arada

Gebelikte uygulanmamasının nedeni bir zarar gösterilmiş olması değil, gebelerde yapılmış yeterli çalışma bulunmamasıdır. Bu nedenle aşı sırasında gebelik öğrenilirse gebeliğin sonlandırılması gerekmez; yalnızca kalan dozlar ertelenir.

Sık sorulan üç soru

"Cinsel yaşamım başladı, geç mi kaldım?" Geç kalınmış sayılmaz. Koruyuculuk virüsle karşılaşmadan önce en yüksektir; ancak bir kişide yüksek riskli tiplerin tamamı genellikle bulunmaz. Aşı, henüz karşılaşılmamış tiplere karşı koruma sağlamayı sürdürür. Beklenen yarar yaşa ve öyküye göre değişir ve hekimle konuşularak karar verilir.

"Eşim de olmalı mı?" Aşı her iki cinse de uygulanır. Erkeklerde genital siğiller ve bazı kanserlerden korunma sağlar; ayrıca erkekler için onaylanmış bir tarama programı bulunmadığı için korunmanın ağırlığı aşıya kayar. Bulaş zincirinin iki taraftan kırılması da toplumsal bir kazanç sağlar.

"Siğilim var, aşı iyileştirir mi?" İyileştirmez. Aşı var olan bir enfeksiyonu ya da siğili tedavi etmez; mevcut siğillerin kendi tedavisi vardır. Buna karşılık henüz karşılaşılmamış tiplere karşı koruma sağlar. Siğil görüldüğünde değerlendirme enfeksiyonlar ve akıntı başlığı altında yapılır; rahim ağzı taraması ise smear ve HPV sayfasındaki takvime göre sürdürülür.

Uygulamadan sonra ne beklenir?

En sık görülen yan etkiler uygulama yerinde ağrı, kızarıklık ve şişlik; bunun yanında hafif ateş, baş ağrısı ve yorgunluktur. Bunlar birkaç gün içinde kendiliğinden geçer ve basit ağrı kesicilerle rahatlatılabilir.

Ergenlerde iğne sonrası baygınlık görülebilir; bu aşıya özgü değildir, iğne uygulamalarının bilinen bir yanıtıdır. Bu nedenle uygulamadan sonra kısa süre oturarak beklenmesi istenir.

Değerlendirme gerektiren durumlar şunlardır: uygulamadan sonraki ilk saatlerde nefes darlığı, yüzde ve dudaklarda şişme, yaygın döküntü. Bunlar çok seyrektir ancak aynı gün başvuru gerektirir.

Aşı sonrası tarama takviminde bir değişiklik olmaz; ulusal programdaki aralıklar aynı biçimde sürdürülür.