Vajinal Kuruluk Tedavisi

Vajinal kuruluk nedir?

Vajinal kuruluk, vajina ve vulva dokusunun nem ve esnekliğini kaybetmesidir. Kişiler bunu çoğunlukla yanma, kaşıntı, sürtünme hissi, ilişkide ağrı ve tuvalet sonrası tahriş olarak tarif eder. İdrar yaparken sızlama ve sık tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonu da aynı tablonun parçası olabilir.

Menopoz döneminde bu tabloya menopozun genitoüriner sendromu adı verilir. Kuruluk yalnızca menopoza özgü değildir: emzirme dönemi, doğum sonrası aylar, yumurtalıkların alınması, kemoterapi ve pelvik radyoterapi, meme kanserinde kullanılan antiöstrojen ilaçlar, bazı hormonal doğum kontrol yöntemleri, Sjögren sendromu ve sigara benzer tabloya yol açabilir.

Önemli bir nokta: kuruluk kendiliğinden geçen geçici bir durum değildir. Sıcak basması zamanla azalırken, östrojen düşüklüğüne bağlı doku değişikliği tedavi edilmezse ilerler.

Kuruluk sanılan ama başka olan durumlar

Yanma ve kaşıntı ile gelen her tablo kuruluk değildir. Muayene edilmeden başlanan tedaviler bu nedenle sık sık boşa gider:

• Liken sklerozus: Renk açılması, incelme, çatlama ve yapışıklıkla ilerler. Tedavisi nemlendirici değil, uygun kortikosteroid merhemdir; ihmal edilirse yapısal değişiklik kalıcı olur.
• Mantar ya da bakteriyel vajinoz: Akıntının niteliği ve kokusu yol gösterir; tedavisi farklıdır.
• Kontakt dermatit: Parfümlü sabun, duş jeli, ıslak mendil, sürekli günlük ped ve tüy alma yöntemleri sık nedendir.
• Vajinismus ve pelvik taban kas gerginliği: Ağrının kaynağı kastır; kayganlaştırıcı yeterli gelmez.
• Vulvodini: Muayenede bulgu olmadan süren yanma; kendi tedavi başlığı vardır.

Basamak 1: Nemlendirici ve kayganlaştırıcı

İkisi aynı şey değildir. Nemlendirici, ilişkiden bağımsız olarak haftada 2-3 kez düzenli kullanılır ve dokunun su tutmasını hedefler. Kayganlaştırıcı ise yalnızca ilişki sırasında sürtünmeyi azaltmak için kullanılır. Su ya da silikon bazlı, kokusuz ve renksiz ürünler tercih edilir; yüksek yoğunluklu ve parfümlü ürünler tahrişi artırabilir.

Bu basamakta bakım alışkanlıkları da değişir: vajinal duş yapılmaz, bölgeye sabun ve duş jeli sürülmez, ılık su yeterlidir. Pamuklu iç çamaşırı ve gevşek giysi tercih edilir. Sigara bırakıldığında doku beslenmesi belirgin biçimde iyileşir.

Basamak 2: Lokal (vajinal) östrojen

Nemlendirici yeterli gelmezse düşük doz vajinal östrojen değerlendirilir. Krem, tablet ya da ovül biçiminde, doğrudan bölgeye uygulanır. Sistemik emilimi düşüktür; bu nedenle sıcak basması için kullanılan hap dozlarıyla karıştırılmamalıdır.

Etkisi 2-3 haftada başlar, tam yanıt için 8-12 hafta gerekebilir ve yarar sürsün diye idame dozu uygulanır. Emzirme döneminde de uygun görülürse kullanılabilir. Meme kanseri öyküsü olanlarda karar onkologla birlikte verilir; bu grupta önce hormonsuz seçenekler denenir. Menopoz sonrası herhangi bir kanama olursa tedaviye devam edilmez, önce nedeni araştırılır. Genel menopoz yönetimi için menopoz sayfasına bakabilirsiniz.

Basamak 3: Diğer seçenekler

• Vajinal DHEA (prasteron): Hormonsuz gruba girmez ama lokal etkilidir; seçilmiş kişilerde kullanılabilir.
• Ağızdan alınan seçici östrojen reseptör düzenleyicileri: İlişki ağrısı ön plandaysa gündeme gelir; ülkemizdeki bulunurluğu değişkendir.
• Hyalüronik asit içeren ovüller: Hormon kullanamayanlarda hormonsuz bir seçenektir; kanıt düzeyi orta düzeydedir.
• Sistemik hormon tedavisi: Sıcak basması, uykusuzluk gibi yakınmalar da varsa uygunluk ayrıca değerlendirilir.
• Pelvik taban fizyoterapisi ve dilatatör: Kas gerginliği ya da giriş darlığı eşlik ediyorsa tedavinin ayrılmaz parçasıdır.

Menopoz ve emzirme dönemi arasındaki fark

İki dönemde de neden östrojenin azalmasıdır, ancak gidişleri farklıdır. Emzirme dönemindeki kuruluk geçicidir; emzirme bittikten birkaç ay sonra doku büyük ölçüde toparlanır. Bu dönemde amaç, yakınmayı geçici süre boyunca rahatlatmaktır ve nemlendirici çoğu kişide yeterli olur.

Menopozdaki tablo ise kalıcıdır ve tedavi edilmezse ilerler; bu nedenle idame tedavisi gerekir. Yumurtalıkların ameliyatla alınması durumunda değişim aniden başlar ve yakınmalar daha hızlı ortaya çıkar. Bu ayrımın bilinmesi, tedavinin ne kadar süreceğine dair beklentiyi de doğru kurar.

İlişki ağrısında pratik yaklaşım

Kuruluğa bağlı ağrıda birkaç basit değişiklik belirgin fark yaratır: ilişki öncesi yeterli miktarda kayganlaştırıcı kullanmak, aceleci başlamamak ve ağrı başladığında sürdürmemek. Ağrıya rağmen devam etmek, pelvik taban kaslarının korumacı biçimde kasılmasına ve zamanla ağrının kalıcılaşmasına yol açar.

Ağrı kayganlaştırıcıya rağmen sürüyorsa neden çoğunlukla yalnızca kuruluk değildir. Bu durumda giriş bölgesindeki skar, kas gerginliği ya da deri hastalığı araştırılır; gerekirse pelvik taban fizyoterapisi tedaviye eklenir.

Lazer, radyofrekans, dolgu ve PRP hakkında dürüst tablo

Bu uygulamalar sık tanıtılır, ancak kanıt durumu tanıtıldığı kadar güçlü değildir. ABD Gıda ve İlaç Dairesi 2018'de, enerji tabanlı cihazların vajinal gençleştirme ve menopoza bağlı yakınmaların tedavisi amacıyla pazarlanmasına karşı uyarı yayımlamış; bu kullanım için onay bulunmadığını belirterek yanık, skar ve süregelen ağrı bildirimlerine dikkat çekmiştir.

Sonraki yıllarda yapılan, katılımcıların sahte (plasebo) uygulamayla karşılaştırıldığı çalışmalarda lazerin sahte işleme üstünlüğü gösterilememiştir. Dolgu ve trombositten zengin plazma (PRP) uygulamaları için de bu tabloda yeterli kanıt yoktur. Bu nedenle bu yöntemler, kanıtlı basamaklar denenmeden önerilen bir seçenek olarak sunulmaz. İlişki ağrısı yapısal bir nedene bağlıysa değerlendirme perineoplasti ya da doğum sonrası onarım başlıkları altında sürdürülür.