Cinsel İlişki Yaşamamış Kişilerde Jinekolojik Muayene

“Bakireyim, muayene olabilir miyim?” sorusu, hekime başvurmayı geciktiren en yaygın engellerden biridir. Cevap nettir: olabilirsiniz ve muayenenin biçimi size göre planlanır.

Muayene nasıl planlanır?

Değerlendirme şikâyete göre kurgulanır. Cinsel ilişki yaşamamış kişilerde içeriden muayene rutin değildir. Çoğu durumda karın üzerinden yapılan ultrason rahim ve yumurtalıklar hakkında yeterli bilgi verir. Bunun için mesanenin dolu olması istenir.

Muayene aslında nelerden oluşur?

"Jinekolojik muayene" tek bir işlem değildir; birkaç ayrı adımdan oluşur ve bunların hangilerinin yapılacağı yakınmaya göre belirlenir. Cinsel ilişki yaşamamış kişilerde bu adımların çoğu zaten uygulanmaz.

1. Görüşme: Yakınmanın ne zaman başladığı, âdet düzeni, kullanılan ilaçlar ve aile öyküsü konuşulur. Pek çok durumda tanının yarısı bu aşamada konur.
2. Genel muayene: Tansiyon, nabız, gerekirse karın muayenesi. Bu adım hiçbir özel hazırlık gerektirmez.
3. Dış bölgenin gözle değerlendirilmesi: Yalnızca dıştan bakılır; içeriye girilmez. Kaşıntı, akıntı, yara ya da deri değişikliği varsa bu adım gereklidir.
4. Görüntüleme: Rahim ve yumurtalıklar için karın üzerinden ultrason yapılır. Bu yöntem, mesane dolu olduğunda çoğu durumda yeterli bilgi verir.
5. Örnekleme: Akıntı incelemesi gerekiyorsa girişe dokunmadan, dıştan örnek alınabilir. Kan ve idrar tetkikleri de bu aşamada istenir.

Bu sıralamada spekulum ile yapılan iç muayene yer almaz; bu işlem cinsel ilişki yaşamamış kişilerde rutin değildir ve ancak çok özel bir tıbbi gereklilik varsa, nedeni anlatılarak ve onay alınarak gündeme gelir.

Hangi ultrason, ne zaman?

Karın üzerinden yapılan ultrasonun kalitesini belirleyen en önemli etken mesanenin dolu olmasıdır. Randevudan yaklaşık bir saat önce iki-üç bardak su içip tuvalete gitmemeniz, görüntünün netliğini belirgin biçimde artırır ve ikinci bir randevu gerekmesini önler.

Hangi şikâyette ne yapılır?

• Akıntı, kaşıntı, koku: öykü alınır; gerekirse dış bölgeden ya da girişe dokunmadan alınan örnekle inceleme yapılır.
• Adet düzensizliği, gecikme: ultrason ve hormon tetkikleri yeterlidir.
• Kasık ağrısı, kist şüphesi: karın üzerinden ultrason ilk basamaktır.
• Adet başlamaması, her ay tekrarlayan ağrı: dış genital bölgenin gözle değerlendirilmesi gerekebilir; nedeni önceden anlatılır.
• Aşı ve tarama: HPV aşısı cinsel ilişki öncesinde en etkilidir. Smear taraması ise cinsel ilişki sonrasında önerilir; bu konuda smear ve HPV sayfasına bakabilirsiniz.

İlk jinekolojik değerlendirme hangi yaşta gerekir?

Yaygın bir yanlış, jinekoloğa yalnızca cinsel yaşam başladıktan sonra gidilmesi gerektiğidir. Oysa değerlendirmeyi gerektiren durumlar yaştan ve cinsel yaşamdan bağımsızdır.

• On beş yaşına kadar âdet başlamadıysa ya da meme gelişimi başladıktan üç yıl sonra âdet görülmediyse
• Her ay tekrarlayan, giderek artan karın ağrısı varsa; özellikle âdet görülmüyorsa
• Âdet kanaması sekiz günden uzun sürüyor, okula devam etmeyi engelliyor ya da kansızlık bulguları varsa
• Akıntı, kaşıntı, yanma ya da idrar yakınmaları sürüyorsa
• Belirgin tüylenme artışı, inatçı sivilce ya da âdetlerin seyrekleşmesi varsa
• HPV aşısı planlanıyorsa; aşı cinsel yaşam başlamadan önce en yüksek koruyuculuğu sağlar

Bu başlıkların hiçbirinde iç muayene gerekmez. Değerlendirme görüşme, dıştan bakı ve karın üzerinden ultrasonla yürütülür. Rahim ağzı taraması ise farklıdır: cinsel yaşam başladıktan sonra, ulusal programdaki yaş aralığında yapılır; ayrıntılar smear ve HPV sayfasındadır.

Aşı ve tarama takvimi nasıl işler?

Koruyucu sağlık başlıkları, cinsel yaşamın varlığına göre farklı zamanlarda devreye girer. Karışıklığın en sık yaşandığı nokta budur.

Tablonun gösterdiği şey şudur: yalnızca rahim ağzı taraması cinsel yaşamla ilişkilidir; diğer tüm başlıklar yakınmaya göre belirlenir. Bu nedenle "ilişki yaşamadım, gitmeme gerek yok" düşüncesi yalnız tarama için geçerlidir ve diğer başlıkları kapsamaz.

HPV aşısında zamanlama özellikle önemlidir: koruyuculuk virüsle karşılaşmadan önce en yüksektir ve bu nedenle ergenlik dönemi öncelikli hedeftir. Dozlar ve kimlere uygulandığı HPV aşısı kimlere yapılır yazısında anlatılmıştır.

Muayeneden kaçınmanın bedeli nedir?

Bu yazının asıl gerekçesi budur. Muayeneden çekinmek bir tercih gibi görünür, ancak somut sonuçları vardır:

Âdet kanının çıkışını engelleyen bir yapı varsa, gecikme biriken kanın tüplere ve karın içine kaçmasına yol açar; bu tablo endometriozis ve yapışıklık açısından risk oluşturur. Ayrıntısı imperfore himen yazısındadır.

Yumurtalık kaynaklı bir kitle varsa, büyümesi dönme riskini artırır ve acil cerrahi gerektirebilir. Tedavi edilmeyen bir deri hastalığı, örneğin liken sklerozus, yıllar içinde kalıcı yapısal değişiklik bırakır. Tedavi edilmemiş bir enfeksiyon rahim ve tüplere ilerleyebilir.

Bunların tamamı, zamanında değerlendirildiğinde kolay yönetilen başlıklardır. Gecikmeyi yaratan şey çoğu zaman hastalığın kendisi değil, muayenenin nasıl geçeceğine dair belirsizliktir; bu belirsizliği gidermek de görüşmenin bir parçasıdır.

Onam ve mahremiyet

Muayenenin kapsamı önceden anlatılır ve onayınız alınır. İstemediğiniz bir işlem yapılmaz; muayene sırasında istediğiniz an durdurabilirsiniz. Odada yalnızca gerekli kişiler bulunur. On sekiz yaş altındaki kişilerde veli onayı gerekir; buna rağmen gencin bilgilendirilmesi ve rızasının alınması esastır.

Üçüncü kişilerin talebi

Aile, eş ya da başka bir kişi tarafından istenen “kontrol” talepleri karşılanmaz. Dünya Sağlık Örgütü ve Birleşmiş Milletler kuruluşları bu tür muayenelerin hiçbir koşulda yapılmamasını önerir; Türkiye'de de rızaya dayanmayan genital muayene ceza hukukunun konusudur. Ayrıntılar bu sayfada.

Kayıtlar

Muayene kaydına tıbbi bulgular yazılır; cinsel öykü hakkında hüküm yazılmaz. Kayıtların mahremiyeti mevzuatla korunur. Kendi kayıtlarınızın kopyasını isteme hakkınız vardır.

Randevu öncesi hazırlık

• Son adet tarihinizi not edin.
• Kullandığınız ilaçları yazın.
• Ultrason istenebileceği için randevudan bir saat önce su içip mesanenizi doldurun.
• Sorularınızı önceden yazmak, görüşmeyi kolaylaştırır.

Ailem görüşmeye girebilir mi?

Bu, özellikle genç yaştaki başvurularda en sık sorulan sorudur ve yanıtı iki parçalıdır.

On sekiz yaşını doldurmuş bir kişide görüşme kişinin kendisiyle yapılır. Yanınızda birinin bulunmasını isteyip istemediğinize siz karar verirsiniz; istemiyorsanız bunu söylemeniz yeterlidir ve gerekçe açıklamanız gerekmez. Bilgi, onayınız olmadan hiç kimseyle paylaşılmaz; bu, aile üyeleri için de geçerlidir.

On sekiz yaşından küçük bir kişide tıbbi işlemler için veli ya da vasi onamı yasal olarak aranır. Buna karşılık görüşmenin bir bölümünün gençle yalnız yapılması etik bir gerekliliktir: genç, sorularını rahatça sorabilsin ve varsa baskı anlaşılabilsin diye. Bu uygulama ailenin dışlanması değil, değerlendirmenin doğru yapılabilmesi içindir.

Ailenin "kontrol ettirmek" amacıyla muayene talep etmesinin hukuki bir karşılığı yoktur ve böyle bir talep karşılanmaz; nedeni kızlık zarı muayenesi hakkında doğru bilgiler sayfasında anlatılmıştır. İhmal ya da istismar kuşkusu doğduğunda ise hekimin bildirim yükümlülüğü bulunur; bu yükümlülük gencin korunması içindir.

Randevu nasıl alınır, neler hazırlanır?

Randevu için ad ve telefon yeterlidir; telefonda yakınmanızı anlatmanız gerekmez. Yanınızda getirmeniz işe yarayan birkaç şey vardır:

• Son âdet tarihiniz ve varsa son birkaç aylık kanama günleriniz
• Düzenli kullandığınız ilaçların ve takviyelerin listesi
• Daha önce yapılmış tetkik sonuçları ve varsa ultrason raporları
• Aklınıza takılan soruların yazılı bir listesi
• Ultrason ihtimali için randevudan bir saat önce içilmiş iki-üç bardak su

Görüşmeye yalnız gelmek de, yanınızda güvendiğiniz birini getirmek de sizin tercihinizdir; bu tercihi randevu sırasında bildirmeniz gerekmez, muayene odasında da değiştirebilirsiniz. Âdet kanamanız varsa randevuyu ertelemek gerekmez; bazı değerlendirmeler bu dönemde de yapılabilir, yalnız örnek alınması gerekiyorsa tarih birlikte ayarlanır. Görüşmede konuşmak istemediğiniz bir başlık varsa bunu söylemeniz yeterlidir.

Görüşmede neleri söylemek zorunda değilsiniz?

Bazı sorular tıbbi olarak gereklidir, bazıları ise yanıtlanmadığında yalnız planlamanın sınırını belirler. Ayrımı bilmek görüşmeyi rahatlatır.

Tıbbi olarak gerekli olanlar: son âdet tarihi, kullandığınız ilaçlar, bilinen hastalıklar, alerjiler, geçirilmiş ameliyatlar ve gebelik olasılığı. Bu başlıklar tedaviyi doğrudan değiştirir; özellikle gebelik olasılığı, istenecek tetkiki ve verilecek ilacı belirler.

Yanıtlamak zorunda olmadıklarınız: ilişki yaşayıp yaşamadığınızı anlatmak istemiyorsanız, "bu konuyu konuşmak istemiyorum" demeniz yeterlidir. Bu yanıt muayenenin yapılmasını engellemez; yalnızca hekim en temkinli yolu seçer. Benzer biçimde geçmişinizi, ilişkinizi ya da kişisel yaşamınızı anlatmak zorunda değilsiniz.

Hekimin bu soruları sormasının nedeni yargılamak değildir: cinsel yaşamın varlığı, hangi muayenenin uygun olduğunu ve hangi tetkikin isteneceğini belirler. Bu nedenle yanıt vermeyi seçerseniz, verdiğiniz bilgi kayıt altında kalır ve üçüncü kişilerle paylaşılmaz.

Muayene sırasında haklarınız

• Bilgilendirilme: Hangi adımın neden yapılacağı önceden anlatılır.
• Onam ve geri alma: Onayınız olmadan hiçbir işlem yapılmaz; başladıktan sonra istediğiniz an durdurabilirsiniz.
• Kapsamı sınırlama: Yakınmanızla ilgisi olmayan bir işleme izin vermek zorunda değilsiniz.
• Refakatçi: Yanınızda bir sağlık çalışanının ya da güvendiğiniz bir kişinin bulunmasını isteyebilirsiniz.
• Hekim tercihi: Kadın hekim tarafından muayene edilmeyi talep edebilirsiniz.
• Kayıtlara erişim: Kendi kayıtlarınızın kopyasını isteyebilirsiniz.

Ağrı ya da kasılma nedeniyle çekiniyorsanız bunu baştan söylemeniz, muayenenin kademeli yapılmasını sağlar; yaklaşım vajinismus tedavisi sayfasında anlatılmıştır.

Sonuçlar ne zaman çıkar, nasıl paylaşılır?

Değerlendirmenin son adımı, sonuçların birlikte okunmasıdır. Kan tetkikleri çoğunlukla aynı gün ya da ertesi gün, kültür sonuçları birkaç gün, patoloji incelemeleri bir ila iki hafta içinde çıkar. Ultrason sonucu ise muayene sırasında söylenir.

Sonuçların yalnızca size açıklandığını bilmek önemlidir. Sağlık verileri 6698 sayılı kanun kapsamında özel nitelikli kişisel veridir; onayınız olmadan hiçbir üçüncü kişiyle, aile üyeleri de dâhil, paylaşılmaz. Kendi kayıtlarınızın kopyasını isteme ve yanlış bir bilgi varsa düzeltilmesini talep etme hakkınız vardır.

Raporunuzda anlamadığınız bir ifade varsa sormak en pratik yoldur; yazılı olarak getirmeniz görüşmeyi kolaylaştırır. Bir sonraki kontrolün ne zaman gerektiği de bu görüşmede netleşir; tarih belirsiz kalırsa izlem kolayca aksar.

On sekiz yaş altında durum

Bu yaş grubunda tıbbi işlemler için veli ya da vasi onamı yasal olarak aranır. Bununla birlikte gencin kendisinin bilgilendirilmesi ve rızasının alınması etik bir zorunluluktur; görüşmenin bir bölümünün gençle yalnız yapılması, sorularını rahatça sorabilmesi ve varsa baskının anlaşılabilmesi için gereklidir.

Ailenin "kontrol ettirmek" amacıyla muayene talep etmesinin hukuki bir karşılığı yoktur ve böyle bir talep karşılanmaz. Çerçeve 18 yaş altı başvurularda hukuki çerçeve yazısında ayrıntılandırılmıştır.