On sekiz yaş altı başvurularda hukuki çerçeve

Bu başlık, hem ergenler hem aileler hem de hekimler için en çok soru doğuran alanlardan biri. Aşağıdakiler yürürlükteki düzenlemelerin genel çerçevesidir; somut bir olayda hukuki değerlendirme için avukata danışılmalıdır.

Rıza kime aittir?

Türk hukukunda tıbbi müdahale için kural olarak kişinin kendi rızası aranır. On sekiz yaşından küçükler bakımından ise yasal temsilcinin (veli ya da vasi) rızası gerekir. Bununla birlikte ergenin kendi görüşünün alınması, yaşına ve olgunluğuna uygun biçimde bilgilendirilmesi de gözetilir; çocuk, hakkında verilen karara sessiz bir nesne gibi dahil edilmez.

Acil ve gecikmesi hâlinde hayati tehlike doğuran durumlarda, rıza alınamıyorsa gerekli tıbbi müdahalenin yapılması ayrı bir kural olarak düzenlenmiştir.

Estetik amaçlı işlemler

Görünüme yönelik, tıbbi bir gerekliliği bulunmayan girişimler on sekiz yaş altında yapılmaz. Mesleki kılavuzlar da ergenlik döneminde gelişimin tamamlanmadığını, bu dönemde uygun yaklaşımın bilgilendirme ve bekleme olduğunu belirtir. Bu, ergenin yakınmasının önemsiz sayıldığı anlamına gelmez: değerlendirme yapılır, bilgi verilir ve gerekiyorsa destek sağlanır; yapılmayan şey, geri dönüşü olmayan bir işlemdir.

Buna karşılık tıbbi gerekliliği olan durumlar farklıdır. Örneğin adet kanının dışarı çıkamadığı, ağrıya yol açan yapısal bir durum söz konusuysa bu bir estetik konu değil, tedavi gerektiren bir tablodur; imperfore himen ve himenotomi sayfasında ele alınmıştır.

Gizlilik nereye kadar?

Ergenin mahremiyeti korunur; görüşmenin bir bölümünün yalnız yapılması, güvene dayalı bir değerlendirme için çoğu zaman gereklidir. Ancak gizliliğin mutlak olmadığı bir sınır vardır: suç belirtisiyle karşılaşılması. Türk Ceza Kanunu'nun 280. maddesi, görevi sırasında bir suçun işlendiğine dair belirtiyle karşılaşmasına rağmen durumu yetkili makamlara bildirmeyen sağlık mesleği mensubunun bir yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılacağını düzenler. Ayrıca çocuk koruma mevzuatında, korunma ihtiyacı olan çocuğun bildirilmesine ilişkin yükümlülükler bulunur.

Bu nedenle hekimin ergene karşı dürüst davranması gerekir: gizliliğin nereye kadar korunacağı, görüşmenin başında açıkça söylenir. “Her şey aramızda kalır” demek, tutulamayacak bir sözdür.

Yaş sınırları ne anlama geliyor?

• On beş yaşından küçük çocuklarda: cinsel ilişki, rıza olduğu ileri sürülse dahi cinsel istismar kapsamındadır. Burada değerlendirme tartışmaya açık değildir.
• On beş–on sekiz yaş arasında: cebir, tehdit ve hile bulunmayan cinsel ilişki, Türk Ceza Kanunu'nun 104. maddesinde şikâyete bağlı bir suç olarak düzenlenmiştir; temel hâlinde iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası öngörülür. Şikâyete bağlı suçlarda bildirim yükümlülüğünün kapsamı hukukçular arasında tartışmalıdır.
• Her yaşta: cebir, tehdit, hile ya da iradeyi etkileyen başka bir hâl varsa tablo farklıdır ve ağırlaşır.

Aileyle gelen ergenler

Uygulamada en sık karşılaşılan durum, ergenin aile tarafından getirilmesidir. Burada iki şey birlikte yürütülür: ailenin yasal temsilci sıfatı ve ergenin kendi sesi. Görüşmenin bir bölümünün yalnız yapılması, baskı ya da istismar varlığının fark edilmesi açısından da önemlidir. Ergen, sorulara kendi yanıtını verebilmelidir.

Aile tarafından “kontrol” talebiyle gelinmesi ise ayrı bir konudur ve hukuken karşılığı yoktur; bunu bekaret muayenesi ve hukuk yazısında ele aldım. Böyle bir talep karşısında hekimin yapması gereken, talebi reddetmek ve ergeni korumaya yönelik adımları değerlendirmektir.

Ailelere kısa not

Çocuğunun sağlığından kaygılanan bir ailenin hekime başvurması olağandır. Burada işe yarayan yaklaşım, kaygıyı bir “kontrol” talebine dönüştürmek yerine hekimle konuşmaktır: neyin merak edildiği, hangi belirtinin görüldüğü ve neyin araştırılması gerektiği. Ergenin görüşmenin bir bölümünde yalnız kalması, ailenin dışlanması değil, doğru bilginin alınabilmesi içindir; bu ayrım çoğu zaman anlatıldığında kolayca kabul görür. Son olarak, geri dönüşü olmayan bir işlemin ertelenmesi bir reddetme değil, gelişimin tamamlanmasını beklemektir.

Muayene nasıl yapılır?

Cinsel ilişki yaşamamış bir ergende değerlendirme çoğunlukla iç muayene yapılmadan, dıştan bakı ve gerektiğinde karından ultrasonla yürütülür. Her aşama önceden anlatılır ve izin alınır. Bu yaklaşım bakirelerde jinekolojik muayene sayfasında ayrıntılı anlatılıyor.

Ergenler için kısa not

Bir yakınmanız varsa — ağrı, akıntı, adet görememe, kanama — bunu söylemek için birinin izni gerekmez. Muayene olmaktan korkmak çok yaygındır ve bunu hekime söylemek, sürecin daha yavaş ve açıklayarak ilerlemesini sağlar. Size sorulanları yanıtlamak zorunda hissetmediğiniz bir an olursa, bunu da söyleyebilirsiniz.